Tarih'te GökTürk Kağanlığı
Türk Devletlerinden GökTürk (KökTürk) Kağanlığı

      Tarihte “Türk” adını resmî devlet adı olarak ilk defa kullanan Köktürklerdir. Köktürklerin ortaya çıkışı 542’li yıllardadır. Çin kaynaklarındaki bilgilere göre Köktürkler’in lideri Bumın Kağan (Çince kaynaklarda Tu-mın veya T’u-men)’dir. Bumın Kağan’ın siyasi bir güç olarak ortaya çıkışından birkaç yıl sonra Çin ile resmî ilişkilere girdiği anlaşılmaktadır, ancak o yıllarda Köktürkler, Avarlar (Juan-juanlar)’a bağımlıdır. Bumın Kağan, Çin Seddi’nin kuzeyinde ipek ticaretiyle meşgulken bir yandan da Avarlar’a karşı başlatılan Tölis isyanını bastırır. Bu başarının getirisi, en az elli bin kişilik bir kuvvetin kendisine bağlanması olmuştur.

     Bumın Kağan, 552 yılında Avarlar üezrine baskın yapar ve onları mağlup eder. Bumın Kağan’ın kazandığı bu zaferden sonra Köktürk Kağanlığı tam olarak bağımsızlığına kavuşmuş olur. Yeni kurulan devletin batı kısımlarının idaresi, Bumın tarafından kardeşi İstemi’ye verilir. Bumın’ın ölümünden sonra yerine sadece birkaç ay hükümdarlık yapan oğlu Kara Kağan geçer. Kara Kağan’ın hastalıktan ölmesi üzerine Köktürk tahtına, vasiyeti gereği kardeşi Mukan Kağan (553-572) oturur.

     Bumın Kağan’ın kardeşi İstemi ise 576 yılına kadar merkeze bağlı olarak “yabgu” ünvanı ile devletin batı kısmını idare eder. İstemi’nin bütün faaliyetleri doğudaki kağanlık adına olur. Bu bize, Türk devletlerinin baştan beri yönetim olarak ikiye bölündüğünü göstermektedir. Merkezleşen doğu kısmının batı kısımna karşı üstünlüğü vardı. Doğuyu,Bumın‘ın oğlu Mukan, batıyı ise Bumın’ın kardeşi İstemi (552-576) yirmi yıldan fazla süre yönetir.

     Mukan, tahta oturur oturmaz askerî harekâta girişir. Önce Avarlar‘ın son birliklerini yok eder; sonra doğuda Kıtanlar’ı yenip kuzeyde Kırgızlar’ı kendine katarak, batıda Akhunlar’ı yenilgiye uğratır. Bu arada söz konusu dönemle ilgili kaynaklar, Akhunlar yenen kişinin aslında Batı sınır bölgesinden sorumlu İstemi olduğunu yazar.

     Daha sonra Akhun toprakları Köktürkler ve Sasaniler arasında paylaşılır, ancak bu paylaşım Köktürkler ve Sasani arasında düzenli bir ilişkiyi getirmez, çünkü gerek İranlılar gerekse Türkler, yıkılan Akhun İmparatorluğu toprakları üzerinde hak iddia ederler. Maveraünnehir ve Fergana’nın bir kısmı, Kaşgar, Hoten ve Batı ÜTrkistan’ın önemli şehirleri Köktürkler’e bağlanır. Böylece Akhunlar’ın yönetimi altında İpek yolu ve ipek ticaretini ellerinde tutan Soğdlar, İstemi’nin yönetimi altına girerler.

     Akhunlar’ı yıkmak için başlayan Türk-İran dostluğu, süreklilik göstermez. İranlılar, ipek ticaretinden elde edilecek geliri kendi ellerinde tutumakta kararlıdırlar. İpek ticareti konusunda Bizans’a biri 563, diğeri 568 yılında olmak üzere iki heyet gönderilir. 568’de heyetin başında bulunan Soğd lider Miniakh, Bizans’la dostluk kurarak Türk Kağanı İstemi’ye ipeği Bizans’a doğrudan satmasını tavsiye eder. Heyet, Bizanslılarca iyi karşılanır. Türk-Bizans ilişkilerinde ticarî konular yanında siyasal konularda da yakınlık sağlanmıştır; çünkü Türkler’in egemenliği altına aldığı Avar ve Akhunlar, Bizans’ın başına dertti ve sonuçta iki devleti yakınlaştıran ortak yandı. Bizans ile İstemi arasındaki diplomatik ilişki kısa zamanda meyvesini verir ve Bizans ile Sassaniler arasında 20 yıl sürecek savaşlar böylece başlamış olur.

     Mukan Kağan zamanında yapılan fetihlerle GökTürk Kağanlığı‘nın sınırları güneyde Çin Seddi’nden kuzeyde Buz Denizi’ne, doğuda Kore’den batıda Karadeniz’e kadar uzanmış, Orta Asya’yı bir uçtan bir uca kaplar. Türklerin 1. Kağanlık döneminde, yazışma dillerinin olduğunuz biliyoruz, ancak bu dilin Türkçe mi yoksa başka bir dil mi olduğu konusu gizemini korumaktadır.

     Mukan 572’de ölünce kardeşi Taspar ve sonrası dönemine geçilir. Sui hanedanı döneminde ve Türkler’in güçlü kağanlarının başta bulunmadığı zamanlarda Çin, kişisel çekişmeler ve boylar arası çatışmalarla arapsaçına dönmüş Türk siyasal yaşamında yönlendirici rol üstlenmiştir.

     Doğu Köktürk Kağanlığı, 630 yılında kişisel çekişmeler sebebiyle yıkılır ve kağan Çin’e götürülür. 659’da Çin tarafından işgal edilmesiyle Batı Köktürk Kağanlığı da tarihe karışır. Yazıtlarda 1. Türk Kağanlığı’nın yıkılış nedenleri etkileyici bir üslupla anlatılmıştır. Daha sonra 50 yıllık süren Çin hakimiyeti dönemi başlar.

16 Türk Devleti SıralamasıBüyük Hun İmparatorluğunun Kuruluşu (M.Ö. 220)Batı Hun İmparatorluğuAvrupa Hun DevletiAk Hun İmparatorluğu

Bu İçeriğe Tepki Ver (en fazla 3 tepki)

Facebook Yorumları



Disqus Yorumları